در تاریخ مبارزات اسلامی مردم فلسطین از شیخ‌ عزالدین قسام به عنوان بنیانگذار نهضت اسلامی این سرزمین یاد می‌شود. او توانست با قیام خود نیروهای انگلیسی اشغالگر فلسطین و گروههای یهودی هم پیمان آنان را در سالهای قبل از وقوع جنگ دوم جهانی به ستوه آورد.
عزالدین قسام در سال 1871 در روستائی كوهستانی نزدیك شهر لاذقیه در شمال سوریه دیده به جهان گشود. پس از تحصیلات مقدماتی در محل سكونتش رهسپار مصر شد و در دانشگاه الازهر نزد محمد عبده به فراگیری علوم اسلامی پرداخت. سپس به زادگاه خود بازگشت و مدتی به كار وكالت پرداخت. قسام به دلیل احاطه بر علوم اسلامی و دیدگاههای استقلال‌طلبانه و ضد‌استعماری خود وجهه و اعتبار والائی نزد مردم سوریه، مصر، لبنان و فلسطین یافت و از قدرت و نفوذ فوق‌العاده‌ای نزد مردم خاورمیانه برخوردار شد. به همین دلیل فرانسه و انگلستان كه قدرتهای استعماری آن روز بوده و كشورهای خاورمیانه را طی پیمانی میان خود تقسیم كرده بودند، به او به عنوان دشمن خود می‌نگریستند.
عزالدین قسام همزمان با شكل‌گیری قیام اسلامی شیعیان عراق علیه قوای استعمارگر انگستان در 1920‌، نهضتی را در شمال سوریه همراه با شیخ صالح علی از علمای مبارز سوریه، علیه قوای استعمارگر فرانسه به راه انداخت. در این قیام یك ساله تلفات قابل ملاحظه‌ای به نیروهای اشغالگر فرانسوی وارد آمد. قسام نیز پس از آنكه در دادگاه به طور غیابی به اعدام محكوم شد در تاریخ 5 فوریه 1922 به حیفا در غرب فلسطین رفت و در آنجا از یكسو به تدریس علوم اسلامی مشغول شد و از سوی دیگر گروهی را تشكیل داد كه بتواند هسته انقلاب علیه جبهه مشترك «صهیونیستها و انگلیسی‌ها» گردد. با گذشت زمان عده زیادی از جوانان پرشور و مبارز پیرامون قسام جمع شدند وی نیز باتوانائی شگفتی افراد را رهبری می‌كرد. او در بخشهایی از روستاهای استان شمالی، به تشكیلات مسلحانه زیرزمینی سازمان داده بود. شیخ‌عزالدین قسام مراحل انقلاب را به شرح زیر طبقه‌بندی كرده بود.
1ـ اعتماد به نفس و ترویج روحیه قیام مسلحانه
2ـ تشكیل گروههای زیرزمینی
3ـ تشكیل كمیته‌های رهبری، به منظور جمع‌آوری كمك برای تهیه اسلحه
4ـ انقلاب مسلحانه
محل كار و تدریس وی در حیفا پناهگاه و ملجأ جنبش ملی فلسطین بود. بعدها وی از سوی مجلس اعلای اسلامی به عنوان امام مسجد «استقلال» حیفا و «مسئول قانونی امور ازدواج و طلاق»، منسوب گردید. وظایف و اموری كه در حیفا به عهده قسام گذارده شد این فرصت را به وی داد كه هر چه بیشتر با توده مردم به ویژه گروه‌های متعهد و روشنفكر، تماس نزدیك برقرار كند. در آن زمان حیفا از مراكز مهم فعالیت صهیونیست‌ها محسوب می‌شد. قسام بعدها به ریاست «جمعیت جوانان مسلمان» كه به سال 1927 تشكیل گردیده بود، رسید. وی از این طریق توانست با مردم ارتباط بیشتری برقرار كند و آنچه را كه انتظار داشت، به دست آوردو آ‌ن تشكیل گروهی بود كه «هسته انقلاب» علیه استعمار و صهیونیسم شد. وی پس از چند سال سكونت در حیفا به آرزویش رسید و یك گروه زیرزمینی تشكیل داد. دو اصل این گروه آن بودكه هر عضو بایدخودش اسلحه‌اش را تأمین كند و دیگر این كه در حد مقدور باید به گروه كمك مالی نماید.
شیخ عزالدین قسام فردی جذاب، خوش برخورد و سخنوری توانا بود. وی از 1929 كه به عنوان مسئول قانونی امور ازدواج و طلاق تعیین گردید به روستاها هم سر می‌كشید و در مجالس ازدواج شركت می‌كرد. از این طریق بود كه علاوه بر ارتباط با مردم، از اوضاع و اخبار جامعه نیز باخبر می‌شد.
از دوستان وی نقل شده است كه او با روشنفكران و طرفداران روش‌های مسالمت‌آمیز در مبارزه، به بحث می‌پرداخت، در مسجد سخنرانی می‌كرد و با دقت نمازگزاران را زیر نظر داشت و هركس را كه برای مبارزه آماده و مهیا می‌دید، جذب می‌كرد و وی را به مبارزه برای رهایی فلسطین، دعوت می‌نمود. قسام تمام فعالیت خویش را كه همان مبارزه علیه تشكیل دولت یهود بود، در پنهانی كامل انجام می‌داد و فقط اشخاصی كه سال‌ها مورد آزمایش وی قرار گرفته و سلامت و راز نگهداری خود را اثبات نموده بودند، از فعالیت و تشكیلات او آگاهی داشتند.
وی مردم را در دعوت به بیداری و آگاهی علیه نقشه‌های شوم استعمار و صهیونیسم، به اتحاد و یكپارچگی فرا می‌خواند و با دمیدن روح جهاد در آنان، همگی را به پیروی از تجربیات گذشتگان ترغیب می‌كرد.
طرفداران قسام بیشتر از طبقه كارگران، كشاورزان و فروشندگانی بودند كه در جلسات درس وی نیز حاضر می‌شدند و قسام آنان را به ضرورت جهاد و آماده شدن برای نبرد مسلحانه به هنگام قیام مردمی، آشنا می‌‌نمود.
با گذشت زمان، هسته انقلاب، با سرعت زیاد گرداگرد قسام شكل گرفت. وی نیز با توانایی شگفت‌انگیز، افراد جدید را در تشكیلات خویش رهبری می‌كرد. او از افراد خود گروه‌های كوچكی متشكل از یك مسئول و 5 نفر عضو، به وجود آورد. اعضای هر یك از این گروه‌ها تنها همدیگر و رهبر (قسام) را می‌شناختند و هیچ‌گونه آگاهی از اعضای گروه‌های دیگر نداشتند. در كنار این گروه‌ها وی به تشكیل كادرهای رهبری، عمدتاً از افراد سرشناس سازمان، اقدام نمود. از جمله كادر آموزش نظامی، كادر جمع‌آوری پول و امكانات، كادر روابط مردمی و سیاسی، كادر تهیه اسلحه و كادر كسب اطلاع از وضعیت انگلیس و صهیونیسم. از مهمترین كادرهایی كه قسام تشكیل داد، كادر تبلیغات انقلاب بود. وظیفه این گروه، توجیه مردم به عدم همكاری و اعتماد به انگلیس بود و توصیه به این كه تنها راه رسیدن به اهداف، جهاد در راه خداست، و بی‌توجهی به دسیسه‌های صهیونیسم و انگلیس كه سعی در بر هم زدن یكپارچگی مردم داشتند. تمام اعضای تشكیلات زیرزمینی قسام، نزد مردم ناشناخته بودند و فقط پس از شهادت قسام، نام بعضی از این اعضا دانسته شد.
قسام در تعدادی از روستاهای استان شمالی، تشكیلات مسلحانه‌ی زیرزمینی، سازمان داده بود. وظیفه این گروه درگیری با نیروهای انگلیس و كمك به مجاهدین به هنگام درگیری ایشان با صهیونیست‌ها و انگلیسی‌ها بود. بعدها كه فعالیت سازمان زیرزمینی قسام علنی شد، تعداد زیادی از همین جوانان وطن‌پرست، به آن ملحق شدند.
حوادث سالهای 1933 و 1934 كه طی آن‌، روند مهاجرت صهیونیستها به اسرائیل، گرایش صهیونیستها به تشكیل گروههای تروریستی با كمك اسراییل و نیز توسعه زمین‌های اسرائیلی شتابی فزاینده و قابل توجه یافت؛ قسام را وادار نمود كه پیش از فراهم آمدن امكانات و نیرو، عملیات نظامی را آغاز كند.
مهاجرت سیل‌آسای یهودیان با انجام اعمال تروریستی گروههای یهودی علیه سكنه مسلمان و عرب فلسطین صورت می‌گرفت. هدف صهیونیستها فراری دادن اعراب فلسطینی و جایگزین ساختن یهودیان تازه وارد بوده است.
وقتی كه قسام فرمان عملیات مسلحانه علیه دشمن را صادر كرد، هیچ یك از مردم و یا انگلیسی‌ها و صهیونیست‌ها چیزی از سازمان وی نمی‌دانستند. زیرا او در حیفا به انجام كارهای روزانه مشغول بود و همه وی را می‌دیدند. سازمان انقلابی قسام تنها دویست رزمنده و هشتصد نفر هوادار داشت. با صدور فرمان قسام، زنجیره‌ای از عملیات نظامی علیه مناطق صهیونیست نشین و گشتی‌ های ارتش بریتانیا و پلیس به وقوع پیوست. این عملیات به صورت تك‌های چریكی و غافلگیرانه و به شكل جنگ و گریز، انجام می‌شد. این اقدامات انقلابی منجر به وارد شدن خسارات زیادی به زمین‌های كشاورزی و دارایی‌های صهیونیست‌ها و كشته شدن چند تن از نیروهای انگلیسی و صهیونیست گردید.
عملیات مسلحانه و ترور دشمنان، روز به روز افزایش می‌یافت، اما طولی نكشید كه قسام و همرزمان وی تصمیم گرفتند كه حركت خود را آشكار كنند. هدف آنان از این تصمیم، بیان اهداف الهی خود،‌ بالا بردن روحیه سلحشوری در مردم و خنثی كردن تبلیغات دشمن بود كه سعی در مخدوش نمودن اهداف و ماهیت گروه قسام داشت و شایع كرده بود كه هدف مهاجمان، غارت اموال و سلب آسایش مردم است.
قیام مردمی عز‌الدین قسام كه از سال 1930 آغاز شده بود در 1935 به شكل مبارزه مسلحانه و خونین علیه استعمارگران انگلیس و تروریستهای یهودی درآمد.
عملیات نظامی نیروهای عزالدین قسام كه در ابتدا به صورت نیروهای چریكی و غافلگیرانه و جنگ و گریز انجام می‌شد با افزایش مهاجرت یهودیان و مسلح شدن آنان و آشكار شدن حمایت نظامیان انگلیسی از آنان، رفته رفته علنی شد جنگهای چریكی به یورش‌ها و شبیخونهای پرتلفات علیه متجاوزین تبدیل شد و ضربات هولناكی را در فاصله سالهای 35 ـ 1934 به انگلیسی‌ها و صهیونیستها وارد آورد.
در نوامبر 1935 نیروهای انگلیسی با محاصره منطقه «یعبد» واقع در استان «جونین» كه مقر اصلی نیروهای قسام بود، چندین عملیات سازمان یافته نظامی علیه آنان انجام دادند اما ناكام ماندند. عزالدین قسام در 20 دسامبر همان سال در حمله بزرگی كه به مدد انواع زره‌پوش‌ها، تانك‌ها و هواپیماهای انگلیسی علیه قرارگاه وی صورت گرفت به شهادت رسید پس از شهادت قسام، دیگر همرزمان وی با شكستن حلقه محاصره به شمال فلسطین رفته و پیكر رهبر شهید خود را به حیفا بردند.
برای شركت در مراسم تشییع جنازه قسام، تعداد زیادی از رهبران و بزرگان فلسطین راهی حیفا شدند و این شهر مملو از جمعیتی بود كه از سراسر فلسطین آمده بودند.
مردم، پیكیر قسام را كه به پرچم‌های سوریه، مصر، عراق، عربستان و یمن مزین بود،‌بر دوش حمل كردند و آن را در قبرستان یاجور نزدیك روستای شیخ، در هفت كیلومتری حیفا به خاك سپردند. مراسم تشییع جنازه ساعت‌ها به طول انجامید و خود به خود به تظاهرات بزرگی تبدیل شد. در طول مسیر، درگیری‌های خونینی بین مردم و نیروهای دولتی درگرفت كه منجر به زخمی شدن تعدادی از افراد دو طرف گردید.
قیام عزالدین قسام از آنجا كه مقدمه قیام بزرگتری شد كه چند ماه پس از شهادتش سراسر فلسطین را فراگرفت، بسیار حائز اهمیت بود.

با استفاده از: علمای مجاهد،‌ محمد‌حسن رجبی، مركز اسناد انقلاب اسلامی.